Hij had het nooit lang uitgehouden op één plek. Ze waren uiteindelijk gestopt met tellen maar het aantal verhuizingen in zijn leven kwam makkelijk boven de 20 uit. Toen de kinderen klein waren beperkte zijn verhuisdrang zich wel. Hij wilde niet dat zijn kinderen elke keer van school moesten veranderen maar toen zij op eigen benen stonden werd er al snel weer meerdere keren verkast naar andere delen van het land. Betrokken en aanwezig in het leven van zijn kinderen en kleinkinderen bleef hij, daar veranderde fysieke afstand niets aan. Hij reed rustig op en neer voor een kopje koffie of de vaste oppasdag. De oorzaak van zijn rusteloosheid was ongetwijfeld het feit dat hij in zijn jeugd van gezinshuis naar gezinshuis werd versleept. Iets wat hij tot op zijn laatste dag met zich meedroeg. Bijzonder vond ik het om te horen dat zijn laatste verhuizing was terug naar de woonplaats van zijn laatste gezinshuis. In dit huis verbleef hij het langst en met de mensen welke dit gezinshuis runden behield hij tot aan hun overlijden een nauw contact. Onderstaande tekst van Manu Keirse, las ik voor op zijn afscheid. Iedereen wist wat ik bedoelde. 

“Met je dood eindigt het leven, maar nooit de relatie die je met iemand hebt. Onze relaties sterven nooit, onze lichamen sterven. Je kinderen blijven je kinderen, je partner blijft je partner en je vrienden blijven je vrienden, ook al is je leven ten einde. Sterven is verhuizen naar het hart van de mensen die je dierbaar zijn.”

Hij heeft zijn laatste bestemming nu bereikt, verhuizen hoeft niet meer. Liefde houdt niet op waar het leven eindigt… 

Hij is het type ruwe bolster, blanke pit. Een grote vent met een sterke uitstraling maar, als je verder kijkt dan zijn stoere voorkomen, vooral een lieve, zorgzame man met een klein hartje. Hij vindt het alleen niet nodig om die kant van hem aan de buitenwereld te laten zien. Er zijn genoeg mensen geweest die tijdens zijn leven op zijn ziel gingen staan en dat laat hij niet nog vaker gebeuren. Tijdens ons kennismakingsgesprek merk ik dat hij alles op alles zet om mij te ‘misleiden’. Hij probeert zijn emoties in te houden en zegt meerdere malen dat het met hem wel goed komt straks als zijn grote liefde er niet meer is. Hij is immers zo sterk als een beer. Hij maakt tussendoor grapjes en probeert zo weg te blijven van de diepte en het beladen gesprek. Nadat zij al haar wensen kenbaar heeft gemaakt vult hij haar aan; “het maakt niet uit wat het kost, ze krijgt alles wat ze hebben wil”. Ik verzeker hem dat ik er alles aan ga doen om haar het afscheid te geven precies zoals zij dat wil en vraag hem ook wat voor hem belangrijk is straks. Daar krijg ik niet echt reactie op behalve dan dat hij herhaalt dat het vooral moet gaan zoals zij dat wil. Vervolgens vraag ik hem hoe ze elkaar eigenlijk hebben leren kennen, wat hij toen dacht en wat zij voor hem betekend. En stiekem had ik de verwachting dat hij zou antwoorden met; dat hoef ik niet te vertellen want dat weet ze wel maar tot mijn verbazing legt hij zijn hand op haar arm en begint met horten en stoten te vertellen. Zij en ik luisteren bijna ademloos naar zijn verhaal en als hij klaar is barst hij in huilen uit en pakken ze elkaar stevig vast. Ze overlijdt slechts een maand later en, eigenlijk zoals ik had verwacht, geeft hij aan dat hij tijdens de dienst niets hoeft te zeggen. Ik begin de dienst door de aanwezigen mee te nemen in het verhaal van hun ontmoeting en door, een deel, van de woorden te herhalen welke hij haar vertelde toen ik bij hen thuis was. Want natuurlijk had ik zijn woorden van toen kort opgeschreven nadat ik thuis kwam van onze kennismaking. Wat hij niet wist was dat zij voor hem ook wat had opgeschreven en mij had gevraagd om dit tijdens haar afscheid voor te lezen. En zo werd de sterke beer daar aan het einde van de dienst toen we samen bij haar kist stonden voor mij een knuffelbeer. Liefde houdt niet op waar het leven eindigt..

“Marie-José, X is overleden en haar echtgenoot heeft gevraagd of ik je wil bellen. De arts is net geweest en hij houdt haar hand al een aantal uur vast en is niet van plan deze los te laten”. Een paar minuten later zit ik in de auto op weg naar het adres wat me is doorgegeven. De dame welke me gebeld heeft laat me binnen en zodra ik de kamer binnenkom zie ik dat meneer de hand van zijn echtgenote nog steeds vasthoudt en er met zijn duim overheen aait. Een lieflijk beeld wat me raakt. Hij begint meteen te vertellen over zijn grote liefde; over hoe ze samen 60 jaar hebben doorgebracht en hoe zij zijn lichtpuntje was. Dat hij niet weet hoe hij zonder haar verder moet en opziet tegen een leven zonder haar. Het enige wat ik doe is naar hem luisteren, zonder hem ook maar één keer in de reden te vallen. Daarna laat ik mijn hart spreken en begin tegen hem te vertellen; dat ik het bijzonder vindt dat ze zo lang samen zijn geweest, dat ik me niet voor kan stellen hoe het moet voelen voor hem om haar los te moeten gaan laten en dat dat loslaten niet in één keer hoeft te gebeuren maar stapje voor stapje de aankomende dagen. Dat het eigenlijk geen definitief loslaten is want in zijn hart blijft hij haar, en haar hand, voor altijd vasthouden. Dat hij niet alleen is, dat er veel lieve mensen klaar staan om hem te ondersteunen en dat ik de aankomende dagen alles op alles ga zetten om zijn echtgenote het afscheid te geven wat ze verdiend. En ja, het zal moeilijk voor hem worden maar, vraag ik hem, wat zou jouw vrouw nu tegen je zeggen als ze jou hier zo zag zitten? Een glimlach verschijnt om zijn lippen en hij zegt; Ouwe gek, het is goed zo, dat wat wij hadden gaat nooit verloren.

Ik stel voor om daar, ter plekke, een foto te maken van hun handen en om deze te gebruiken op haar rouwbrief. Zodra de foto is gemaakt ga ik weer naast meneer zitten en pak zijn andere hand vast. Hij laat de hand van zijn vrouw los en legt deze bovenop mijn hand en zegt, Marie-José het is goed zo. Liefde houdt niet op waar het leven eindigt…

Ik zou graag eens willen,

ik zou zo ontzettend graag,

jouw hand in de mijne voelen,

je nog eens even bij me hebben. 

Het staat in mijn hart beschreven,

wat we toen hebben gedeeld.

Het is die mooie herinnering,

waardoor mijn hart voorzichtig heelt.

Jouw handen, jouw stem, jouw lach,

hebben in een vervaagd verleden,

zoveel vreugde en geluk gebracht.

Ik zou zo graag terug gaan naar toen,

maar helaas zal dat niet gaan.

Mijn hart blijft echter elke slag,

met deze verbinding voortbestaan.

Het is niet in tijd te meten,

want liefde is onbegrensd.

In elke stap die ik zonder je maak,  

weet ik dat je altijd bij me bent. 

Nu onze handen elkaar hebben losgelaten, 

raak je mijn hart voor altijd aan.

De mensen die mij op het gebied van mijn werk kennen weten dat ik mijn werk doe vanuit mijn hart. Bij het organiseren van een uitvaart en het invullen van een plechtigheid vraag ik me dan ook regelmatig af: wat nou als deze overledene mijn vader of moeder was? Oftewel, bij alle families die ik mag begeleiden vind ik het allerbelangrijkste dat ze het meeste passende en beste afscheid krijgen dat mogelijk is.

Wanneer iemand in een verpleeghuis komt te overlijden in de avond en het is, zoals artsen dat noemen, een verwacht overlijden, dan wordt het lichaam regelmatig pas de volgende ochtend geschouwd door de arts. Mijn collega’s en ik mogen een lichaam pas koelen, overbrengen of verzorgen nadat die schouw (het vaststellen van het overlijden) heeft plaatsgevonden. Gevolg hiervan is dat bacteriën uren lang vrij spel krijgen en er afbreuk wordt gedaan aan de conditie van het lichaam. Dit heeft grote gevolgen voor de kwaliteit van de opbaring.

Komt jouw dierbare in de nacht te overlijden in een verpleeghuis weet dan dat de verpleeghuisarts het overlijden alleen de volgende ochtend pas mag schouwen na jouw toestemming. Sta er dus op dat hij/zij diezelfde nacht nog komt of bel desnoods met de huisartsenpost zodat de schouw alsnog zo snel mogelijk gebeurt. In de wet staat dat een schouw binnen drie uur na overlijden plaats moet vinden! Dan zorgen we er samen voor dat de conditie van het lichaam zo goed mogelijk wordt gehouden en jij en je dierbaren op een goede manier afscheid kunnen nemen. Je kunt mijn collega’s en mij 24 uur per dag bereiken, 365 dagen per jaar.

Als het jouw vader of moeder is dan wil je dat toch ook?

Liefde houdt niet op waar het leven eindigt…

P.S. Gelukkig is dit niet bij alle verpleeghuizen het geval.

Ik kende je eigenlijk niet echt. We hadden wel eens kort met elkaar gesproken maar meer dan dat niet. Op een zeker moment kwamen we samen in gesprek. Na even kort geouwehoerd te hebben, want dat kon je als de beste, veranderde de toon en zaten we binnen de kortste keren in een gesprek dat heel serieus was, over het leven, dat van jou en van mij, en over mijn werk en dat van jouw geliefde. De tijd vloog en voor mijn gevoel hebben we die avond meer dan een uur staan praten samen. Mijn kijk op jou veranderde. Slechts dagen later hoorde ik dat je aan het vechten was voor je leven. Drie dagen daarna kreeg ik het telefoontje. Je was er niet meer. Hadden we dat gesprek een paar dagen eerder niet gehad dan was jouw familie hoogstwaarschijnlijk niet bij mij terecht gekomen. Toeval? Toeval bestaat niet. Echt niet. En wat ben ik dankbaar dat ik jouw afscheid mocht verzorgen en jouw gezin mocht bijstaan. Weer veranderde mijn kijk op jou. Ik kan los van dit voorbeeld nog legio gebeurtenissen noemen waardoor ik het zeker weet. Dat het niet bestaat. Horloges en klokken die stil gaan staan op het tijdstip van overlijden, soms zelfs al voordat het overlijden heeft plaatsgevonden. Regenbogen die volgens afspraak als teken verschijnen. Vlinders die achtervolgen en op de meest bijzondere en gepaste momenten op de meest onlogische plekken aan komen fladderen. Een prijsvraag die gewonnen wordt op een typerend moment zonder dat iemand ook maar wist dat er überhaupt aan meegedaan was. Belangrijke emotioneel waardevolle materiële zaken die al jaren kwijt waren en ineens bovenin een la tevoorschijn komen. Eén liedje dat zo vol van betekenis was en ineens op elke willekeurige radiozender voorbij komt. Toeval bestaat niet. Net zoals liefde niet ophoudt waar het leven eindigt… 

Je hoeft niet morgen dood te gaan om vandaag na te denken over je afscheid. Dat wil ik toch even gezegd hebben. Het brengt geen ongeluk en het is ook niet de goden verzoeken. Waarom het wel belangrijk is om er nu over na te denken en over te praten? Zodat jouw dierbaren straks weten dat ze je uitvaart regelen zoals jij dat gewild zou hebben. Dit geeft hen, straks als jij er niet meer bent, rust en een fijn gevoel. En als het je niet uitmaakt hoe ze je afscheid invullen, omdat jij er dan toch niet meer bent, ook helemaal prima maar spreek het uit. Op mijn website kun je een uitvaartcodicil downloaden. Het boekje stelt je alle vragen die bij een uitvaart komen kijken en ingevuld geeft het je nabestaanden straks houvast bij de keuzes die ze moeten maken. Liever een persoonlijk (en geheel vrijblijvend en kosteloos) gesprek? Bel of mail me gerust voor een afspraak dan kom ik met ideeën die bij jou passen en vraag ik je ongetwijfeld om je eigen naam op een wit A-4tje te schrijven. Dan kunnen we straks, over heel veel jaar, jouw naam in je eigen handschrift op je rouwkaart drukken. Persoonlijker wordt het niet. Liefde houdt niet op waar het leven eindigt.